Сәукеле: мәні, тарихы және қазіргі заман

Сәукеле: мәні, тарихы және қазіргі заман

Қазақ тойының ең маңызды рәміздерінің бірі — сәукеле. Бұл биік конус тәрізді бас киім тек безендіру ғана емес, тереңде жатқан мәдени мән мен дәстүрді алып жүреді. Сәукеле кимеген қазақ тойы толық болмайды деп есептеледі. Осы мақалада біз сәукеле мәні мен тарихын (саукеле мани тарихы) толық қарастырамыз.

---

Сәукеле дегеніміз не?

Сәукеле — қазақ қалыңдығының үйлену тойында киетін биік конус пішінді бас киімі. Оның биіктігі 65–70 сантиметрге жетеді. Жоғары жағы шошақтанып бітеді, маңдайы мен екі жағы зергерлік бұйымдармен, асыл тастармен, мерджандармен және жіптермен безендіріледі. Бетке сәукеленің алдынан аспалы зергерлік бұйымдар, ал арқаға «шашбау» деп аталатын ұзын безендірмелер түседі.

Сәукеленің негізгі материалы — қымбат маталар: барқыт, мақпал, торлы жібек. Ол кестемен кестеленіп, алтын немесе күміс жіптермен нақышталады. Бай отбасылардың сәукелесі асыл тастармен — жақұт, зүмірүт, маржанмен — безендірілетін болған.

---

Сәукеленің тарихы

Сәукеленің пайда болу тарихы ғасырлар тереңіне кетеді. Тарихшылардың айтуынша, бұл бас киімнің алғашқы үлгілері VIII–X ғасырларда-ақ қазақ жерлерінде кеңінен тараған.

Ежелгі дәстүр

Ежелгі дала мәдениетінде биік бас киім — билік пен мәртебенің белгісі болған. Сәукеле де осы дәстүрден туындайды: ол қалыңдықтың отбасылық мәртебесін, ата-анасының байлығы мен беделін көрсеткен.

Сәукеле жасау — ерекше шеберлік талап ететін өнер. Оны жасаушы шеберлер — «зергерлер» — ұрпақтан ұрпаққа беріліп келе жатқан дәстүрлі технологияларды пайдаланған. Бір сәукеле жасауға бірнеше ай кетуі мүмкін еді.

XVI–XIX ғасырлар

Бұл кезеңде сәукеле өзінің ең биік дамуына жетті. Ханзадалар мен би-сұлтандардың қыздары алтын-күміс зергерлік бұйымдармен безендірілген ең сәнді сәукелелерді киді. Бұл сәукелелер кей кезде бүкіл мал табынының бағасымен пара-пар болды.

Орыс зерттеушілері XIX ғасырда қазақ даласын аралаған кезде сәукелені тіркеп, суреттеп кетті. Академик Паллас, Броневский, Левшин сияқты ғалымдар сәукеленің сыртқы пішінін және оның рәміздік мәнін сипаттаған.

ХХ ғасыр: өзгерістер мен жаңғырту

Кеңес дәуірінде ұлттық дәстүрлер қысымға ұшырады. Сәукеле де ұмытылып бара жатқан болатын. Дегенмен, тәуелсіздік алғаннан кейін қазақ мәдениетін қайта жаңғырту барысында сәукеле де өз орнын қайтарып алды. Бүгінгі таңда сәукеле тек дәстүрлі тойларда ғана емес, сахналық қойылымдарда, ұлттық мерекелерде және сурет өнерінде де кеңінен қолданылады.

---

Сәукеленің рәміздік мәні

Сәукеле — тек бас киім ғана емес, терең рәміздік мәнге ие дүние.

1. Жастық шақтан ересектікке өту

Сәукеле — қыздың жас кезінен ересек, үй иесі болатын адам дәрежесіне өтуінің белгісі. Ол тойда сәукеле киіп, жаңа өмірге аяқ басады.

2. Отбасылық байлық пен мәртебе

Сәукеленің баулану дәрежесі — отбасының мәртебесін айқындаушы. Бай отбасы қымбат тастармен безендірілген, асыл зат ұсынған, ал қарапайым отбасылар мүмкіндіктеріне қарай жасаған.

3. Қорғаушылық

Дала наным-сенімдері бойынша сәукелемен тіркелген зергерлік бұйымдар — жас қалыңдықты жаман күштерден, ауру-сырқаудан қорғайды деп есептелген.

4. Ата-анадан бата

Сәукелені кигізу рәсімі — ата-ананың, туыс-жекжаттардың батасымен бірге жүреді. «Бақытты бол, ұзақ өмір сүр» деген тілек айтыла отырып, сәукеле қалыңдықтың басына салынады.

---

Сәукеленің түрлері

Тарихи тұрғыдан алғанда, сәукеленің бірнеше жергілікті өзгермелі үлгілері болған:

Бүгінгі заманғы шеберлер осы аймақтық өзгешеліктерді зерттеп, дәстүрлі үлгілерді қайта тіршілендіруде.

---

Сәукеле және қазіргі той

Бүгінгі таңда үйлену тойындағы сәукеле мәні мен тарихы (саукеле мани тарихы) жайлы жиі сұрақ туады: «Міндетті ме? Қайдан табамыз?»

Дәстүрлі той

Дәстүрлі бағдарлама ұстанатын жасалардың тойында сәукеле — міндетті элемент. Беташар рәсімінде қалыңдықтың бетін ашқанда, сәукеле оның басында болады.

Заманауи той

Қазіргі жасалардың бір бөлігі тойдың барлық кезеңінде емес, тек ұлттық бөліміне — беташарға — арнайы сәукеле киеді. Ал еуропалық стильдегі тойларда сәукеленің орнына ақ фата таңдалуы мүмкін. Бірақ ұлттық сәуле мен болмысты сақтағысы келгендер, сәукелені белгілі бір рәсімге ғана кигізеді.

Сәукелені қайдан табуға болады?

---

Сәукелені кигізу рәсімі

Сәукелені кигізу — тойдың маңызды сәттерінің бірі. Оны кигізетін адам — ата-ана немесе ақсақал, ең жақын туысқан. Кигізу алдында бата оқылады. «Бас киімің берік болсын, ер азаматыңмен бірге ұзақ өмір сүр» деген тілектер айтылады.

Сәукеле кигізгеннен кейін қалыңдық ауылдасқандарға, туысқандарына еңкейіп сәлем береді — бұл «сәлем салу» деп аталады.

---

Сәукеле — мұрамыз, мақтанышымыз

Сәукеле — ежелгі мәдениетіміздің тірі куәсі. Оның мәні мен тарихы (саукеле мани тарихы) — тек бас киімнің тарихы емес, тұтас бір халықтың рухани болмысының куәсі. Сондықтан сәукелені тойда кию — ата-баба дәстүрін қастерлеу, ұрпаққа өнеге болу дегенді білдіреді.

---

Егер сіз осы ұлттық рухқа толы тойыңызды жоспарласаңыз, toi.com.kz сайтындағы үйлену той шақыруларын қараңыз. Онда дәстүрлі де, заманауи да мазмұнда әзірленген сәнді шақырту үлгілерін таба аласыз.

---