Тұсаукесер жырларының мәтіні: дәстүрлі үлгілер мен батаның мәні

Тұсаукесер — қазақ халқының ең мәнді және жүрекжарды рәсімдерінің бірі. Баланың алғаш қадам басуына орай өткізілетін бұл тойда тұсаукесер жырларының мәтіні ерекше орын алады: жыр сөздері баланың болашағына деген тілек-бата ретінде айтылады, ал батаның күші ауыздан ауызға, ұрпақтан ұрпаққа жетеді.

Тұсаукесер жыры дегеніміз не?

Тұсаукесер жыры — бала тұсауы кесілген сәтте айтылатын арнайы жыр-бата. «Тұсаукесер жырларының мәтіні» деген ұғым тек ән сөздерін ғана емес, сонымен бірге баланың алдындағы өмір жолына берілетін рухани тілектер жиынтығын білдіреді. Жырды көбінесе ауылдың белді ақсақалы, ақын немесе отбасының сыйлы үлкені орындайды.

Жырдың мазмұны баланың:

Берік жүруіне — аяғы ашық, жолы кең болсын деген тілек
Ғұмырының мол болуына — ұзақ өмір сүрсін
Ата-анасына қуаныш беруіне — үйіне нұр болсын
Ел-жұртқа пайдалы болуына — халқына сүйеніш болсын

Тұсаукесер жырларының тарихи тамыры

Тұсаукесер жырларының мәтіні ауызша дәстүр арқылы ғасырлар бойы жеткен. Ерте заманда жыршылар бұл жырды сарынмен орындаған — домбыраның үні мен жырдың мәтіні бірге тоқылып, рәсімнің рухани күшін арттырған. Кейбір аймақтарда жырды айту алдында бәдік айтылып, баланың жолын «тазалау» дәстүрі де болған.

Бүгінде бұл дәстүр жаңғырып, жас ата-аналар тұсаукесер жырларының мәтінін іздеп, оны заманауи рәсімдерге бейімдеп жатыр.

Дәстүрлі тұсаукесер жырларының мәтіні: үлгілер

Төменде ең кеңінен танылған дәстүрлі үлгілер берілген. Бұл тұсаукесер жырларының мәтіні ауылдардан жазып алынып, Қазақстанның әр өңірінде кездесетін нұсқалар болып табылады.

---

1-үлгі: «Жеті ата жолымен»

> Жеті атаңның жолымен жүр,
> Жерге берік табан бас.
> Ел-жұртыңа жақсылық қыл,
> Еңбегіңнен тайма, жас!
>
> Аяғың ашық болсын,
> Жолың кең болсын, балам.
> Ата-анаңа сүйеніш бол,
> Халқыңа мерей бол!

Бұл жырдың мәтіні — ата дәстүрін ұстануды, ел алдында адал болуды насихаттайтын жыр. Көпшілік рәсімдерде осы нұсқа қолданылады.

---

2-үлгі: «Ана тілегі»

> Алтын аяқ балам,
> Аман-есен жүр, балам.
> Анаңның жүрегі — сен,
> Аспандағы күн — сен, балам!
>
> Тұсауыңды кестік бүгін,
> Тік тұр, жол тап, балам.
> Өмірің өрлей берсін,
> Батам осы — жолың ашық болсын!

Бұл нұсқа ана жүрегінің тілегін білдіреді. Кейде ананың өзі жылай отырып айтқан деп жазылады — бала мен ананың арасындағы байланысты бекіте түседі.

---

3-үлгі: Жалпыхалықтық бата-жыр

> Жол болсын, аяғың кең болсын,
> Жеті атаңнан ерен болсын.
> Ата-анаң қуанышта болсын,
> Ел-халқың мақтанышта болсын!
>
> Басыңа бақ қонсын,
> Бойыңа күш толсын.
> Өмірің мерейлі болсын —
> Жырым батаңа жолдасын!

---

4-үлгі: Заманауи авторлық жыр

Бүгінде жас ақындар тұсаукесер жырларының мәтінін жаңа рухта да жазып жатыр:

> Кішкентай аяқтарың кең жерге тисін,
> Кең жерді кезіп, рахат тапсын.
> Ата-анаң мақтан тұтсын, халқың сүйсін —
> Өмірге қуаныш бол, балам — сенсің!

Тұсаукесер жырын кім айтады?

Дәстүр бойынша жырды орындауға мына адамдар тартылады:

Ақсақал немесе ауылдың ақыны — дәстүрлі жырды жатқа білетін адам. Бұл — ең дәстүрлі таңдау.
Отбасының сыйлы үлкені — атасы немесе мамасы. Ең жақын ауыздан айтылған бата ең нәтижелі деп есептеледі.
Жергілікті жыршы немесе домбырашы — кейбір аймақтарда арнайы шақырылатын өнерпаз.
Жас ата-аналардың таңдауы — қалалық отбасыларда кейде ата-ананың өзі жырлайды.

Қаланың ортасында өткізілетін заманауи тұсаукесер тойларында кейде профессионал жырши немесе жас ақын шақырылып, рәсімге ерекше сән беріледі.

Тұсаукесер жырларының мәтінін қалай табуға болады?

Рәсімге дайындалу кезінде тұсаукесер жырларының мәтіні алдын ала таңдалып, жаттап немесе жазып алынуы керек. Ол үшін бірнеше жол бар:

1. Ауылдың ақсақалы немесе ақынынан сұрау — ең сенімді және дәстүрлі жол.
2. Этнографиялық жинақтарды қарау — кітапханаларда немесе ұлттық мұрағаттарда дәстүрлі жырлар жинақтары бар.
3. Интернеттен іздеу — YouTube, мәдени порталдарда тұсаукесер жырының аудиожазбалары кездеседі.
4. Арнайы жазушыға тапсырыс беру — балаға арналған жеке жыр жаздырып алуға болады.

Рәсімде жырдың орны: рет пен мән

Тұсаукесер рәсімінде жырдың орны ерекше. Рәсімнің жалпы реті мынадай:

1. Балаға тұсау байлау — дәстүр бойынша ала жіп (ақ пен қара жіп өрілген) немесе шырша шөп пайдаланылады.
2. Жыршы жырды бастайды — осы сәтте қонақтар тыныштала отырып тыңдайды.
3. Тұсауды кесу — жырдың аяқталуына орай, белгіленген адам (жерде берік тұрған, атақты адам) тұсауды кеседі.
4. Бала алға жүгіреді — жыр бітіп, бала еркін қадам басады.

Жырды айту кезінде асығу болмайды — баяу, мәнерлеп, балаға тіке қарап айту батаның күшін арттырады деп ескі дана айтқан.

Жырды орындаудағы жиі қателер

Жырды жартылай үзу — болмайды, жырды соңына дейін аяқтау керек.
Асыға айту — мәнін жойып алмау үшін баяу орындалады.
Мәтінді білмей айту — алдын ала жаттап алу немесе қағаздан оқу қабылданады.
Жырды рәсімсіз айту — тұсауды кеспей тұрып жырды аяқтамау керек.

Тұсаукесер жырларының мәтіні — тойдың жаны

Тұсаукесер жырларының мәтіні — жай ғана ән сөздері емес. Бұл — баланың алдындағы өмірге деген ең жарқын тілек, ата-бабаның рухынан жеткен бата. Жыр айтылған сәтте бүкіл рәсім рухани тереңдік алады: қонақтардың жүрегі жылиды, ата-аналардың көзіне жас тұрады.

Рәсіміңізді толық ұйымдастыруға, тұсаукесер тойына шақыртудың қазақша-орысша мәтіндерін дайындауға және қонақтарыңызды ыңғайлы шаблондармен шақыруға toi.com.kz сайты көмектеседі. Тұсаукесер тойыңызды ұмытылмас ете аласыз!

---